Σε μια συγκυρία έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η Τουρκία φαίνεται να επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα της Τσαμουριάς, αξιοποιώντας μηχανισμούς προπαγάνδας με στόχο την υπονόμευση της ελληνικής εθνικής κυριαρχίας. Αναρτήσεις σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι οποίες αποδίδονται σε κύκλους που συνδέονται με τις τουρκικές μυστικές υπηρεσίες (MIT), απευθύνουν κάλεσμα προς τον μουσουλμανικό κόσμο για την «απελευθέρωση» της περιοχής από «Έλληνες τρομοκράτες», αναμοχλεύοντας ένα θέμα που η Αθήνα θεωρεί ιστορικά και νομικά λήξαν.

Χαρακτηριστική είναι η ανάρτηση του λογαριασμού @TurkishCentury, η οποία αναφέρει: «Ήρθε η ώρα ο #Muslim κόσμος να βοηθήσει τους Αλβανούς αδελφούς μας να απελευθερώσουν την κατεχόμενη περιοχή #Çamëria / #Chameria από τους Έλληνες τρομοκράτες».

Η αναζωπύρωση του αλβανικού εθνικισμού και η τουρκική καθοδήγηση

Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται κλιμάκωση των διεκδικήσεων από ομάδες αυτοαποκαλούμενων Τσάμηδων, με την ανοχή των Τιράνων και την εμφανή στήριξη της Άγκυρας. Από τις πορείες στα ελληνοαλβανικά σύνορα το 2012 έως τη συστηματική αναπαραγωγή του αφηγήματος περί «γενοκτονίας», η στρατηγική στόχευση παραμένει η αμφισβήτηση των ελληνικών συνόρων. Ειδικοί επισημαίνουν ότι η ιστορική άγνοια, κυρίως στις νεότερες γενιές, σε συνδυασμό με την πίεση που δέχεται η Ελλάδα σε πολλαπλά μέτωπα, καθιστά τέτοιου είδους προκλήσεις ιδιαίτερα επικίνδυνες.

Το παράδοξο της υπηκοότητας και η εξαίρεση από την ανταλλαγή

Οι ρίζες του ζητήματος ανάγονται στις αρχές του 20ού αιώνα. Μετά το 1913, οι μουσουλμάνοι της Θεσπρωτίας βρέθηκαν σε καθεστώς ρευστής ταυτότητας, επικαλούμενοι κατά περίπτωση την οθωμανική ή την ελληνική υπηκοότητα, ανάλογα με το συμφέρον τους. Αν και το 1924 η πλειονότητα δήλωνε τουρκική καταγωγή, επιδιώκοντας τη μετακίνησή της στη Μικρά Ασία, διεθνείς πιέσεις και πολιτικές παλινωδίες οδήγησαν τελικά στην εξαίρεσή τους από την ανταλλαγή πληθυσμών το 1928, με αποτέλεσμα να παραμείνουν εντός της ελληνικής επικράτειας.

Εξισλαμισμοί και αποκοπή από τον ελληνικό κορμό

Ιστορικά, ο μουσουλμανικός πληθυσμός της Θεσπρωτίας προήλθε από βίαιους ή εκούσιους εξισλαμισμούς που ακολούθησαν την καταστολή της επανάστασης του Διονυσίου του Φιλοσόφου το 1611. Κατά την απελευθέρωση της Ηπείρου το 1913, οι Τσάμηδες απολάμβαναν πλήρη πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα από την Ελληνική Πολιτεία. Ωστόσο, η ιταλική και στη συνέχεια η κεμαλική προπαγάνδα επιχείρησαν να καλλιεργήσουν μια πλασματική αλβανική συνείδηση, με στόχο τη χρησιμοποίησή τους ως μοχλό πίεσης κατά της Ελλάδας.

Κατοχή, συνεργασία και δικαστική καταδίκη

Η πιο σκοτεινή περίοδος καταγράφηκε κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Τσάμηδες συνεργάστηκαν με τις ιταλικές και γερμανικές δυνάμεις κατοχής, συμμετέχοντας σε ένοπλες μονάδες που διέπραξαν σοβαρά εγκλήματα εις βάρος του χριστιανικού πληθυσμού και φτάνοντας μέχρι τη συγκρότηση Τάγματος SS. Η σφαγή των 49 προκρίτων της Παραμυθιάς και οι εκτεταμένες λεηλασίες οδήγησαν, μετά την απελευθέρωση, στην καταδίκη 1.930 Τσάμηδων από το Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων Ιωαννίνων το 1945 για συνεργασία με τον εχθρό.

Στη συνέχεια, η πλειονότητα των Τσάμηδων εκδιώχθηκε από τις δυνάμεις της Εθνικής Αντίστασης και κατέφυγε στην Αλβανία.

Μια ανοιχτή πληγή με σύγχρονες προεκτάσεις

Σήμερα, το ζήτημα των Τσάμηδων εργαλειοποιείται από την Τουρκία, η οποία εμφανίζει αυξημένη δραστηριότητα στην περιοχή της Κονίσπολης, ακριβώς στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Η ελληνική πλευρά καλείται να αντιμετωπίσει την ιστορική λήθη και την εξωτερική προπαγάνδα με ψυχραιμία και τεκμηρίωση, αναγνωρίζοντας ότι οι «ανοιχτές πληγές» στη βαλκανική γειτονιά μπορούν εύκολα να κακοφορμίσουν, εάν δεν υπάρξει διαρκής εθνική εγρήγορση.